Cây cảnh Hải Dương và nghệ thuật thưởng thức (Cập nhật: 11/01/2012)

Người chơi Hải Dương đề cao cách bố cục hợp lý, giàu biến hoá. Cảnh tự nhiên thiên biến vạn hoá nhưng có qui luật

           Thưởng ngoạn cây cảnh nghệ thuật (CCNT) là một hoạt động văn hóa đẹp, cao quý, có thể làm phong phú đời sống tinh thần, nâng cao trình độ thưởng thức nghệ thuật, tăng cường sức khoẻ con người. Mỗi địa phương có một trường phái, phong cách chơi CCNT khác nhau tuỳ thuộc vào đặc thù của từng vị trí địa lí, tư duy sáng tạo và trình độ thưởng thức.


Hình minh họa

Địa thế vị trí của Hải Dương nằm ở trung tâm tam giác kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, là một tỉnh lớn có nền kinh tế, văn hoá, nghệ thuật phát triển. Vì thế có nhiều cơ hội để tranh thủ sự phát triển, thế mạnh của nghệ thuật cây cảnh trong và ngoài nước, kết hợp với tình hình thực tế của Hải Dương, hoà quyện vào nhau, từng bước hình thành nên phong cách CCNT xứ Đông. Nó không những chỉ có nét cổ- kì- mĩ của bản địa, mà còn có cả sự thanh thoát, tự nhiên của Hà Thành; hùng vĩ, tú lệ của Quảng Ninh và cả kì ảo, phóng túng của Quảng Đông (Trung Quốc).

Nét tự nhiên, cổ điển là một trong những đặc điểm nổi bật của CCNT Hải Dương. Cây cảnh mang dáng thế tự nhiên nhưng không phải là sự thay đổi vị trí hay lặp lại vị trí của cảnh vật tự nhiên, mà lấy theo hình ảnh tự nhiên, thông qua gia công cắt sửa hết sức công phu, tỉ mỉ. Từ trạng thái thăng hoa thành hình thái nghệ thuật, thuận theo tự nhiên mà lại cao hơn tự nhiên. Các nghệ nhân xứ Đông thường coi trọng các sắc thái tự nhiên nhiều hơn không ép theo khuôn mẫu gò bó, chật hẹp. Biện pháp kĩ thuật cơ bản là tác động vào cây để có hình thù cổ quái, đường nét lạ lẫm, tay cành phóng túng, chặt chẽ về bố cục nhưng lại biến hoá khôn lường. Sự cong uốn trên thân cây và cành chính mềm mại, có cong có ruỗi, tạo những đường gấp khoẻ khoắn, có cương có nhu, bộc lộ vẻ cổ, mộc mạc, rắn chắc, trội lên sừng sững. Bộ rễ to khoẻ tạo thành mâm bệ, u biếu bệt vào với nhau thành một chỉnh thể thống nhất. Vẻ đẹp tự nhiên, cổ điển này dễ thấy ở các nhà vườn tiêu biểu như vườn ông Vũ Tuấn Điệp (Phía tây Nam Cường - TP Hải Dương), ông Nguyễn Mạnh Cường (Thạch Khôi - TP Hải Dương), ông Nguyễn Vĩnh (Thị trấn Ninh Giang), ông Mạc Văn Khánh (Thanh Hà)…

Người chơi Hải Dương đề cao cách bố cục hợp lý, giàu biến hoá. Cảnh tự nhiên thiên biến vạn hoá nhưng có qui luật. Trong chiếc chậu nhỏ bé, CCNT phải phô bày thể hiện được nét đẹp của tự nhiên, tăng cường hiệu quả mĩ cảm. Bố cục hợp lý là vô cùng quan trọng. Sản phẩm CCNT của Hải Dương rất nhấn mạnh tính chủ đề, tính tầng thứ và tính đa biến. Đối với thần thái phong cách vận luật tự nhiên như gốc thì vững trãi, già nua nhưng tràn đầy sinh khí; thân thì vặn xoắn, u biếu mềm mại; cành lá cong đều, cân đối, uyển chuyển... đều biểu hiện hết sức đầy đủ rõ nét. Đặc biệt là các tiểu cảnh, cấu tứ bố cục nổi rõ tính chất khảo cứu, nó hấp thụ cảnh "tán điểm thấu thị" (nhìn xuyên suốt tất cả những điểm nhỏ phân tán) trong hội họa làm cho các yếu tố của tiểu cảnh được sắp xếp vào vị trí không gian trong bồn hết sức hài hoà, đúng chỗ. Nhìn xa khí thế hào hùng lại gần mà thưởng thức thì sửng sốt, giật mình như thấy cả một không gian rộng lớn của tự nhiên đang bày ra trước mắt.



Hình minh họa

Cái đặc biệt phải đề cập đến là cách sáng tác bố cục không phải một chốc lát hình thành được. Sự cách tân và phát triển của Hải Dương đối với CCNT đã có tác dụng rất quan trọng. Trước đây, CCNT chủ yếu sao chép theo lối cổ, cách bài trí bố cục cũng theo phiên bản này. Từ những năm 80 trở đi, các nghệ nhân Vũ Thịnh, Nguyễn Mạnh Cường, Vũ Hồng Sơn - những cao thủ bậc thầy về cây cảnh đã mạnh dạn cách tân. Trước tiên họ thay những chậu tròn sâu, thô ráp bằng những ang khay nông miệng, đắp vẽ cầu kì để làm nổi bật tính khúc triết, cân đối giữa cây với chậu. Đồng thời họ còn thay đổi tập quán cũ, sắp xếp đá, rêu cỏ, tượng gốm làm phong phú bồn cảnh và dùng nhiều cây kí đá ngâm nước, khai thác lĩnh vực mới của bồn cảnh sơn thuỷ. Bồn cảnh Hải Dương nhìn chung có hai loại. Một là những cây tạo dáng thế Bon sai, không gian bố cục xinh xắn làm nổi bật tính chủ đề, được biểu hiện cận cảnh mang vẻ kì ảo, tú lệ rất phù hợp với người chơi có không gian vườn vừa và nhỏ. Một loại khác dùng những khay chậu to rộng, hình dáng đa dạng đặt cây kí đá, ôm đá ngâm nước. Đá được gia công chế tác tỉ mỉ, tinh vi tạo ra vân đá, rễ cây bám tự nhiên, trên mặt trồng cỏ rêu, mặt nước rộng, để biểu hiện mặt bằng xa, sắc màu mênh mang, sâu sắc. Bố cục này thường chọn những cây có kích cỡ to, nhiều rễ phụ buông tự nhiên, phù hợp với không gian rộng lớn. Thời gian gần đây, cách cấu tứ bố cục này được những người yêu thích đánh giá rất cao, đồng thời mang lại giá trị kinh tế lớn.

Đặt tên sát với đề tài, lập ý sâu sắc cũng là một đặc điểm chủ yếu. Trong nghệ thuật cây cảnh đặc điểm này còn gọi là tính "văn". Sự lập ý, đặt tên của CCNT giống với thơ văn, hội họa miêu tả tự nhiên, tập trung phản ánh sự lí giải và cảm thụ thiên nhiên tươi đẹp của tác giả. Việc đặt tên của CCNT Hải Dương ngắn gọn, sát hợp, xác đáng biểu hiện chủ đề sâu sắc, tên cảnh giao hoà, cùng ánh lên hào quang. Đặt tên hay có thể làm sâu sắc thêm cấu tứ chủ đề về CCNT và nâng cao sức tưởng tượng về thế giới cây cảnh. Người chơi CCNT Hải Dương luôn tìm tòi những ý tưởng mới lạ từ hình thức cho đến nội dung truyền tải. Hình thức tự nhiên hơn, nội dung truyền tải phóng khoáng hơn, không gò bó theo các khuôn mẫu tư tưởng chật hẹp kiểu "tam cương ngũ thường"," tam tòng tứ đức", thậm chí cả "mẫu tử, phụ tử"... Cái tinh tế của các nghệ nhân Hải Dương là phóng khoáng, tự do trong tư duy và cách biểu đạt ý đồ trong tác phẩm của mình nhưng không tự do tới mức bất chấp qui luật của tự nhiên một cách thô bạo. Những tác phẩm CCNT có đề tài giản dị nhưng sâu sắc như chùa Côn Sơn, cây đa, bến nước, cổng làng, tản vân, thác đổ, gió lùa... rất được người chơi ưa thích.

Như vậy, CCNT là kết quả của một quá trình lao động, là nghệ thuật ẩn dụ, khái quát và trìu tượng hoá rất cao tạo nên cái thú say mê giàu tưởng tượng và chiêm nghiệm trong thưởng ngoạn chứ không đơn thuần chỉ là xem phong cảnh thật thu nhỏ. Để đánh giá một CCNT, người chơi xứ Đông không đơn thuần dựa vào tiêu chí vật thể (cây hài hoà) mà vấn đề quan trọng là đánh giá tiêu chí phi vật thể tức là toát ra cái thần thái, cái hồn của cây. Người thưởng ngoạn sẽ thấy được đâu là phần thiên nhiên có sẵn, đâu là cái mới lạ của nghệ nhân sáng tạo ra để làm đẹp thêm cái thiên nhiên vốn có.

Nhà văn Băng Sơn viết "Cây cảnh đóng vai trò như một viên ngọc, cái đỉnh đồng. Nó thoả mãn khát vọng được hoà mình vào vạn vật nhưng không đượm màu sắc huyền bí, nó thơ mộng như một bài thơ siêu thoát, hiền lành”. Hi vọng rằng người chơi CCNT với phong cách, năng lực riêng của mình sáng tạo ngày một nhiều hơn những "viên ngọc", "đỉnh đồng", những "bài thơ siêu thoát"...

Bùi Ngọc Anh

Thăm dò ý kiến
Bạn biết website Tạp chí VHTTDL Hải Dương qua nguồn nào?
Qua Internet
Qua tìm kiếm
Qua báo đài
Qua thông tin bạn bè
Thống kê truy cập
Lượt truy cập: 0