Về sự tác động của truyền thống lên đời sống văn hóa cơ sở (Cập nhật: 11/11/2019)

Truyền thống, được hiểu là một hệ thống các quy định không thành văn hoặc thành văn, được hình thành trong lịch sử, trong một môi trường sinh thái và nhân văn nhất định, trở nên ổn định, trường tồn nhưng không vĩnh cửu, được định chế hóa bằng luật hay bằng lệ (phong tục tập quán) và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác đảm bảo tính đồng nhất của một cộng đồng (1).

            Khái niệm trên giúp ta nhận diện các giá trị thuộc truyền thống. Trải qua những biến động lịch sử, những thay đổi hình thái kinh tế, văn hóa, xã hội; nhiều truyền thống đã mất đi; song những truyền thống tốt đẹp vẫn được nhân dân trân trọng giữ gìn, phát huy giá trị, trở thành động lực phát triển xã hội. Cùng tồn tại với những truyền thống tích cực, nhiều truyền thống tiêu cực là đối tượng bị bài trừ trong các cuộc vận động xã hội vẫn đeo bám dai dẳng trong đời sống xã hội hôm nay, tuy về hình thức đã có "độ lệch" so với lúc ban đầu; nhưng những tác động xấu do nó mang lại làm mất đi sự ổn định xã hội; thậm chí trở thành sức ỳ, làm chậm tiến trình đổi mới và phát triển. Truyền thống còn ghi dấu ấn đậm nét lên các phong trào văn hóa được triển khai sâu rộng trên địa bàn tỉnh ta thời gian qua, điển hình là hai phong trào: xây dựng Gia đình văn hóa và xây dựng Làng văn hóa. Lấy mốc từ năm 1986 đến nay, phong trào xây dựng Gia đình văn hóa đã bao lần thay đổi tên gọi, từ "Gia đình văn hóa mới" được thay bằng "Gia đình văn hóa". Song sức lôi cuốn của phong trào là hết sức rộng lớn. Đã có hàng nghìn gia đình đăng ký xây dựng Gia đình văn hóa đang tự tiến hành "gạn đục khơi trong", đấu tranh có hiệu quả trước những biểu hiện tiêu cực của gia đình truyền thống như: thói gia trưởng; tư tưởng trọng nam khinh nữ; tệ mê tín dị đoan; thói quen sống theo lệ làng, ý thức chấp hành luật pháp kém, để xây dựng gia đình đạt mục tiêu "No ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc". Thành quả từ phong trào xây dựng Gia đình văn hóa vừa có ý nghĩa củng cố gia đình nói chung đi lên về mọi mặt; động viên được tiềm năng sáng tạo trong mỗi gia đình, chống lại tác động của văn hóa xấu độc và những phong tục tập quán lạc hậu mà còn khơi dậy những giá trị truyền thống tốt đẹp như: tình cảm đoàn kết gắn bó "thương người như thể thương thân"; đạo lý "uống nước nhớ nguồn". Để rồi những giá trị tốt đẹp đó kết tinh trong các phong trào "đền ơn đáp nghĩa", xây dựng nhà tình nghĩa, nhà tình thương, trong phong trào xóa đói giảm nghèo; ở việc các hội lập quỹ cho hội viên nghèo vay vốn phát triển sản xuất và người dân "hằng sản, hằng tâm" tu bổ, tôn tạo Đình, Đền, chùa, di tích lịch sử văn hóa để tổ chức tốt lễ hội truyền thống nhằm giáo dục lịch sử, lòng biết ơn các bậc tiền nhân đã có công trong cuộc đấu tranh giữ làng, giữ nước. Phong trào cũng đã khơi dậy truyền thống đóng góp xây dựng quê hương. Nhiều làng, thôn, khu dân cư, đời sống kinh tế chưa phải là giàu nhưng khi được phát động, người dân vẫn hăng hái đóng góp, cùng Nhà nước nâng cấp đường giao thông đạt chuẩn, xây mới Nhà văn hóa. Từ những thiết chế này, nhân dân là chủ thể sáng tạo nên các hoạt động văn hóa, văn nghệ, hoạt động thể thao. Cũng qua các cuộc vận động xã hội, các phong trào văn hóa, trách nhiệm công dân trước những vấn đề xã hội được nâng lên. Chính nhân dân đã đồng thuận đưa các vấn đề thuộc truyền thống như: những biểu hiện tiêu cực và hủ tục trong việc cưới, việc tang, lễ hội; tệ vứt rác bừa bãi làm ô nhiễm môi trường, ô nhiễm nguồn nước; việc cải tạo 3 công trình vệ sinh; vấn đề sinh con thứ 3; tệ mê tín dị đoan; vấn đề giao tiếp ứng xử trong sinh hoạt cộng đồng thành đối tượng điều chỉnh trong quy ước thôn, làng, khu dân cư để cùng tổ chức thực hiện. Từ kết quả trên cho thấy, cùng với việc đẩy mạnh phong trào xây dựng Gia đình văn hóa và việc hướng người dân tham gia tích cực vào các cuộc vận động xã hội, đấu tranh có hiệu quả trước những biểu hiện xấu của truyền thống tiêu cực, chúng ta đã chuẩn bị nền tảng cho phong trào xây dựng Làng, Khu dân cư văn hóa, phát triển, góp phần to lớn vào việc xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh, bền vững, là cơ sở vững chắc cho cuộc vận động xây dựng nông thôn mới đạt kết quả tốt đẹp.


Hoang phế (Nguồn: Internet)

            Tuy nhiên, phong trào xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, xây dựng Gia đình văn hóa, Làng văn hóa đang gặp những trở ngại không nhỏ từ truyền thống tiêu cực. Mặc dù đã bị bài trừ qua các cuộc vận động xã hội, các phong trào văn hóa nhưng những tàn dư của nó vẫn tác động xấu lên mọi mặt đời sống từ trong gia đình ra ngoài xã hội. Thói gia trưởng, tư tưởng trọng nam khinh nữ; sự thiếu hiểu biết về luật pháp là một trong những nguyên nhân chính gây nên những vụ bạo lực gia đình kinh hoàng thời gian qua. Kết quả bao gia đình tan vỡ. Cuộc đấu tranh bình đẳng giới còn gặp nhiều cam go khi trong thực tế cuộc sống gia đình, đời sống xã hội người phụ nữ vẫn chịu phận lép so với nam giới. Biết bao gia đình có nguy cơ tan vỡ khi người phụ nữ, người vợ không sinh hạ cho gia đình chồng "kẻ nối dõi tông đường"; bao bé gái ra đời ngoài ý muốn phải chịu cảnh phân biệt đối xử, thậm chí bị ngược đãi. Đây cũng là nguyên nhân gây nên sự mất cân bằng giới tính gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển xã hội. Cùng nằm trong nhóm "nguy cơ cao" dẫn đến bạo lực gia đình và mất ổn định trật tự xã hội là tệ cờ bạc vẫn lúc công khai, lúc lén lút với nhiều thủ đoạn tinh vi và hình thức đa dạng như nạn chơi số đề khiến bao gia đình phải điêu đứng. Cặp bài trùng số đề - cá cược bóng đá còn khiến bao cán bộ, công chức, viên chức, người lao động phải mang công mắc nợ, thậm chí mắc vòng lao lý. Bao làng, khu dân cư văn hóa vì phát sinh tệ cờ bạc ở mức nghiêm trọng mà bị xóa danh hiệu, thu hồi bằng. Cùng là đối tượng bị bài trừ trong đời sống cơ sở, tệ mê tín dị đoan, vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức, từ xem bói, gọi hồn, xem chân gà, đến xem bài tây, tướng số, cúng bái... Hậu quả của nó là gây hoang mang, mất niềm tin, tạo tâm lý trông chờ, ỷ lại, hao tốn tiền của, ảnh hưởng sức khỏe, đôi khi dẫn đến sự chết chóc. Xã hội đang từng ngày đổi mới, việc sống và làm việc theo hiến pháp, pháp luật có ý nghĩa rất quan trọng. Nhưng có "một góc" của đời sống thôn làng hôm nay, ý thức chấp hành luật pháp của người dân rất kém. Chỉ tính riêng gần hai mươi năm thực hiện Luật Di sản văn hóa, thực tiễn cơ sở đã có biết bao vụ việc tranh chấp, lấn chiếm di tích, xây mới các công trình  trong "vòng đỏ" khi chưa được phép của ngành chức năng mà hệ quả là làm biến dạng di tích, làm mất đi sự hài hòa trong cấu trúc tổng thể, điều vốn dĩ rất được cha ông ta coi trọng. Cuộc sống đã có biết bao sự đổi thay, song lề lối làm việc theo kiểu thời vụ, một phong cách lao động gắn với nông thôn, nông nghiệp; một phạm trù truyền thống khó có thể thay đổi ở mọi người dân dù có ra thành phố, làm việc ở các cơ quan, công sở. Không ít đề án, dự án, kế hoạch "giời ơi" ra đời bởi phong cách làm việc này. Biết bao làng đăng ký xây dựng Làng văn hóa, lúc ra quân thì rầm rộ. Nào biểu ngữ, nào tổng vệ sinh, bồi trúc, nâng cấp đường làng, tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, rồi hoạt động của các đoàn thể. Tất cả cho mục tiêu được công nhận Làng văn hóa. Nhưng khi đã được công nhận thì nhiều hoạt động hầu như bị mai một, nhiều làng còn để phát sinh hạn chế, tệ nạn xã hội, bị xóa danh hiệu, thu hồi bằng.


Xả rác ngay dưới biển cấm (Internet)

            Xây dựng làng, khu dân cư văn hóa, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở đòi hỏi phải xác định được trách nhiệm cộng đồng. Nhưng thực tiễn qua công tác kiểm tra Làng văn hóa, nhiều trách nhiệm cộng đồng bị bỏ qua. Nông thôn ngày nay đang phải đối mặt những vấn đề nan giải: vệ sinh môi trường, sinh con thứ 3, tệ nạn xã hội, thói vô cảm, ý thức chấp hành luật pháp kém. Nhiều làng, khu dân cư đã phát huy sức mạnh cộng đồng, chung tay giải quyết tốt các vấn nạn trên. Nhưng không ít làng đã "khắc phục" tồn tại trên bằng cách đưa nó vào "vùng giáp ranh" (điểm giao nhau giữa hai làng hoặc hai xã). Vì thế vùng giáp ranh biến thành nơi đổ rác tập trung. Đường giao thông ở khu vực này cũng xuống cấp trầm trọng. Không ít làng, qua kiểm tra, được người dân phản ánh có các trường hợp sinh con thứ 3, tệ nạn xã hội, đoàn trao đổi với làng, xã đều được xác nhận các tiêu cực trên thuộc vùng giáp ranh. Một cách phủi tay trước trách nhiệm, một căn bệnh mà cha ông ta đã đặt tên, bệnh "cha chung không ai khóc". Song điều đáng quan ngại hơn cả là qua các phương tiện thông tin đại chúng, qua thực tiễn đời sống cơ sở, các đợt kiểm tra Làng văn hóa, các cuộc tư vấn pháp luật liên quan đến bạo lực gia đình, cho thấy có tỷ lệ không nhỏ thanh niên, trung niên là đối tượng gây nên các vụ bạo lực gia đình, tham gia các tệ nạn xã hội, là chủ thể "khát" sinh con nối dõi tông đường. Và các bạn thanh niên, ngày nay, mấy ai không một lần hồi hộp khi nghe "Thầy" phán về tiền vận, hậu vận của mình. Phải chăng ở một chừng mực nào đó đã có sự trao truyền thế hệ, lý do để truyền thống tiêu cực tiếp tục tồn tại và tác động xấu lên đời sống văn hóa cơ sở hôm nay.

            Truyền thống, vốn thuộc phạm trù ý thức hệ, đấu  tranh khắc phục những biểu hiện tiêu cực của truyền thống không phải công việc một sớm một chiều, phải có sự góp sức của toàn xã hội. Qua kinh nghiệm triển khai phong trào xây dựng đời sống văn hóa cơ sở cho thấy, chỉ khi nào người dân đồng thuận tham gia đóng góp sức người, sức của xây dựng các thiết chế văn hóa, thể thao, tổ chức tốt các hoạt động văn hóa, thể thao quần chúng, đồng thời tích cực cùng chính quyền có giải pháp đấu tranh khắc phục có hiệu quả những biểu hiện tiêu cực của truyền thống và tệ nạn xã hội thì ở đó có môi trường văn hóa lành mạnh thật sự. Điều đó cũng thật giản dị bởi người dân chỉ tham gia một phong trào khi phong trào đó đáp ứng được nguyện vọng của họ. Và đó chính là quy luật của sự đổi mới và phát triển văn hóa. Mọi sự tham gia vào tiến trình đổi mới là tự nguyện. Cái mới chỉ có thể thay thế cái cũ bằng chính giá trị hơn hẳn của nó.

(1) Văn hóa Việt Nam - tìm tòi và suy ngẫm (Trần Quốc Vượng)

Nguyễn Tiến Quang

Thăm dò ý kiến
Bạn biết website Tạp chí VHTTDL Hải Dương qua nguồn nào?
Qua Internet
Qua tìm kiếm
Qua thông tin bạn bè
Thống kê truy cập
Lượt truy cập: 0